|
Twórczość Petera Brooka przez pryzmat Szekspira
PETER BROOK: WIERNY PRAWDZIE
Niełatwym zadaniem jest próba uchwycenia w słowa fenomenu Petera Brooka. Jest on z pewnością jednym z najwybitniejszych artystów współczesnych, wielką osobowością kultury, prawdziwym uomo universale w świecie teatru. „Zwyczajny mędrzec”, „szaman i showman”, „skała i strumień”...– lista metafor określających Petera Brooka jest być może równie długa jak lista jego wcieleń w sztuce. Reżyser teatralny, operowy i filmowy, scenarzysta, kompozytor, scenograf, krytyk baletowy, autor manifestów artystycznych, teoretyk teatru, pedagog. Podróżnik – odnajdywał bowiem inspiracje w kulturach kilku kontynentów; lecz także niestrudzony wędrowiec wyobraźni. Dla wielu - przewodnik duchowy, mistrz. Trwające od kilkudziesięciu lat twórcze poczynania Petera Brooka stoją pod znakiem bezustannych poszukiwań. Czerpał z doświadczeń najwybitniejszych: Craiga, Brechta, Grotowskiego, Kantora, Chaikina, Strehlera... Grzegorz Ziółkowski nazywa Petera Brooka żywym paradoksem. Analiza jego biografii artystycznej przywodzi bowiem na myśl dwa sprzeczne pojęcia: obok niezwykłej elastyczności, żelazną konsekwencję działania. Peter Brook to człowiek wierny sobie, swej niepowtarzalnej pasji i... Szekspirowi...
Moje źródła są w teatrze elżbietańskim. Nie ma w nim czystości, nieskalaności. Zdarzenie teatralne odbija rzeczywistość, czyli skotłowane i nieprzewidywalne życie. Szekspir nazywał to lustrem ustawionym przed naturą. W sytuacji teatralnej to lustro jest ustawione przed publicznością. Ona jest nieprzewidywalna. Przed przedstawieniem publiczność jest hałaśliwą grupą, chaotyczną masą, tłumem, w którym obok siebie siedzą kryminaliści i święci. Dramaty napisane przez Szekspira gromadziły tych ludzi pozwalając im w chwili jedności, jaką jest czas spektaklu, wznieść się tak wysoko ponad codzienność, jak to możliwe (...) Siła dramatów Szekspira leży w tym, że przedstawiają człowieka jednocześnie we wszystkich aspektach. I Brecht i Beckett zawarci są w nieokrzesanym Szekspirze. Udało mu się to, co nie udało się nikomu przedtem, ani potem: tworzenie sztuk, obejmujących wiele szczebli świadomości...
Biografowie naliczyli w dorobku Brooka ponad osiemdziesiąt inscenizacji teatralnych i operowych, kilkanaście filmów i spektakli telewizyjnych, kilka książek i dziesiątki artykułów. No i oczywiście nagrody – polska: imienia Kantora, francuskie: imienia Molière’a, Grand Prix Dominique oraz Prix du Brigadier, europejska: Premio Europa, amerykańska: Tony...
Szekspira Brook zainscenizował ponoć po raz pierwszy mając niespełna dziesięć lat (sic!). W prezencie gwiazdkowym dostał teatr – zabawkę i, absolutnie zafascynowany, wystawił czterogodzinnego Hamleta. Pierwszymi widzami byli rodzice, którzy – kiedy młody reżyser zaproponował po premierze wprowadzenie zmian i ponowny spektakl – stanowczo zaprotestowali... Ten domniemany przez biografów niezwykły początek rozwinął się z czasem w niewzruszoną wiarę w Szekspira i zaowocował kilkudziesięcioma szekspirowskimi inscenizacjami. Stracone zachody miłości, Romeo i Julia, Miarka za miarkę, Zimowa opowieść, Tytus Andronikus, Burza, Tymon Ateńczyk, Sen nocy letniej, Król Lear, Hamlet... – niektóre z nich stały się przełomowymi wydarzeniami w dziejach współczesnego teatru.
Szekspir jest bryłą węgla. Wiemy o tym, że pradawny las zapadł się w ziemię – możemy śledzić historię powstawania węgla. Ale pełnię znaczeń bryły węgla odkryjemy podczas spalania, gdy daje nam światło i ciepło, których potrzebujemy. I tym właśnie jest dla mnie Szekspir. Szekspir jest uśpiona bryłą węgla. Mógłbym pisać książki i wygłaszać wykłady na temat jego pochodzenia – ale tak naprawdę węgiel interesuje mnie w chłodny wieczór, gdy chcę się ogrzać. Wkładam go do ognia, a on staje się sobą - ukazuje swą wartość...
Lata poszukiwań przypięły Brookowi łatkę eklektyka sceny. Podróże do Nigerii, Indii, Afganistanu doświadczenia zdobyte podczas prac eksperymentalnych w Międzynarodowym Ośrodku Twórczości Teatralnej w Paryżu, a przede wszystkim ciągłe kierowanie się pragnieniem poznania – wszystko to znajdowało swój oddźwięk w inscenizacjach.
Brook adaptował więc arcydzieła literatury Wschodu – między innymi starohinduski epos Mahabharata i perski poemat Konferencja ptaków. Organizował przedsięwzięcia inspirowane zarówno mitologią (Orghast), jak i autorskie spektakle o wybitnie współczesnej problematyce (US). Różnorodności podejmowanych tematów i adaptowanej literatury towarzyszyła ewolucja stylu. Od teatru obrazów, przez rewolucyjne inscenizacje operowe, teatr absurdu, musical, komedie bulwarowe, eksperymenty nawiązujące do teorii Antonina Artaud, fascynację Orientem... Styl teatru Petera Brooka nabrał z czasem cech absolutnie indywidualnych. Brytyjski reżyser jest inscenizacyjnym minimalistą. Aktorzy poruszają się w pustej, zaścielonej dywanem, jasno oświetlonej przestrzeni. Scenografia jest surowa, kostiumy skromne, rekwizyty wielofunkcyjne. Kurtyny nie ma. Brook chce, aby w jego teatrze wszystko było widoczne.
W owej scenicznej „czystości” Peter Brook odnalazł najlepsze warunki dla Szekspira. Skromna i surowa (choć oczywiście nie bezduszna!) inscenizacja jest najlepszą drogą do odszyfrowania szekspirowskiego systemu kodów, najwłaściwszym sposobem udowodnienia tezy, że Szekspir reprezentuje prawdę, inni – punkty widzenia....
Najnowsza produkcja Petera Brooka zdaje się być wędrówką do źródeł. Francuski Hamlet Thèâtre des Bouffes du Nord zaproszony do Polski przez Fundację Theatrum Gedanense to kolejna próba zajrzenia pod powierzchnię wielkiego szekspirowskiego dzieła. Czyżby Brook powracał do „rzeczy pierwszych”, do mitu dzieciństwa? Dlaczego ponownie Hamlet?
Jeśli zatrzymacie kogokolwiek na ulicy i zapytacie: Jakie słowa zna Pan z Szekspira, to są wielkie szanse, że padnie odpowiedź: Być albo nie być... Dlaczego właśnie to? Co jest ukryte za tym krótkim zdaniem? Kto je wypowiedział? W jakich okolicznościach? Z jakich powodów? Dlaczego stało się nieśmiertelne? Wystawiamy Hamleta wszędzie, cały czas. Każda dekada obdarza nas nową koncepcją. A tymczasem Hamlet pozostaje tajemnicą - fascynującą, niewyczerpaną. Jest jak kryształ któremu nieskończona ilość szlifów nadała formę, wirujący niezmiennie w powietrzu... Obracając się, za każdym razem ukazuje nam swoje nowe oblicze... Rozświetla nas...
opracowanie: Jacek Malarski
na podstawie książki Grzegorza Ziółkowskiego „Teatr Bezpośredni Petera Brooka”
wypowiedzi Petera Brooka: „Pusta Przestrzeń” Peter Brook, tłum. W. Kalinowski, WaiF, Warszawa 1977; wywiad przeprowadzony przez Rafała Bubnickiego zamieszczony w Rzeczpospolitej 12 listopada 2001; artykuł „Szekspir jest bryła węgla” przedrukowany w The Shifting Point, Londyn 1988; materiały promocyjne CICT.
drukuj
Przedstawienia Gdańskie odbędą się w dniach 16 i 17 września
( oraz 15 września - pokaz przedpremierowy)
w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, ul. Św Ducha 2.
bilety: Fundacja Theatrum Gedanense, Długi Targ 11/13,
tel: +48 58 3056800
Przedstawienia warszawskie organizowane są przez Instytut Francuski w Warszawie i odbędą się 10 i 11 września w Teatrze Wielkim w Warszawie.
Fundacja Theatrum Gedanense, Długi Targ 11/13,
tel: +48 58 3056800
ceny:
OKAZJA! DO 5 WRZEŚNIA PRZEDSPRZEDAŻ BILETÓW !!!
Peter Brook przyjeżdża do Polski na zaproszenie Fundacji Theatrum Gedanense z "Tragedią Hamleta"
Przedstawienia Gdańskie odbędą się w dniach 16 i 17 września
(15 września - pokaz przedpremierowy)
oraz DODATKOWY SPEKTAKL STUDENCKI 17 września o godz 14.00 w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, ul. Św Ducha 2.
Bilety na wszystkie spektakle są już wyprzedane.
|
